Correspondences

Boven: Scriabin met zijn kleurenorgel. Onder: Kandinsky’s Succession uit 1935, dat als partituur voor muziek kan worden gelezen. (cmuems.com)

Beeld je in dat je in het dagelijks leven meer kunt zien dan anderen, omdat je meer kunt zien dan je eigen ogen daadwerkelijk waarnemen. Op dit moment richt je je op symbolen op een witte achtergrond, en voor jou betekenen die symbolen samen iets op verschillende niveaus. Maar wat gebeurt er als de symbolen elk een eigen kleur hadden, blauw, rood, geel? Dan was enkel deze zin al een regenboog. Beeld je nu in dat je kunt zien (en meer), dat wat je kunt horen. Je zou altijd een visuele reactie hebben op geluid, waarin vormen en kleuren voor je ogen dansen naar het patroon van een geluid dat je hoort. Dat is synesthesie, een neurologisch fenomeen waarbij twee of meer hersendelen die aan je zintuigen gekoppeld zijn nu ook aan elkaar gekoppeld zijn. Veel mensen hebben dit vanaf geboorte, het is dus onvrijwillig. Als je synestheet bent, kun je fruit horen, letters proeven, muziek zien. Deze neurologische variatie in de hersenen van mensen wordt al sinds millennia met interesse gevolgd, maar pas sinds de 19e eeuw wordt het als een neurologisch fenomeen gekenmerkt en onderzocht.

Al veel vroeger werd het gezien als een beeldspraak, niet iets wat echt bestond. Deze praktijk kwam echter pas echt artistiek los in het symbolisme van de 19e eeuw – de stroming die mogelijk begonnen is bij Charles Baudelaire, de dichter die ook synesthesie voor het eerst echt bewust toepaste in het gedicht Correspondances (1857). Vanaf dat moment werd het door kunstenaars in alle disciplines, van Scriabin via Kandinsky tot Disney steeds op nieuwe manieren toegepast. Maar hoe kwam het in het theater terecht? Het theater is immers dé plek waar alle zintuigen tegelijk en afwisselend worden aangesproken, misschien nog wel meer dan film. In deze thesis onderzocht ik hoe synesthesie van beeldspraak en gekte vroeger evolueerde naar neurologie en esthetische strategie vandaag, en hoe het in theater en dramaturgie al wordt ingezet en kan worden ingezet.

De thesis Correspondences: researching synaesthesia as dramaturgy schreef ik tijdens mijn afstuderen aan de MA Theatre Studies, aan de Universiteit van Amsterdam. De afbeelding bovenaan stond op het voorblad en is eigen ontwerp, met synesthesie als de inspiratie.

Correspondances

La nature est un temple où de vivants piliers
Laissent parfois sortir de confuses paroles;
L’homme y passe à travers de forêts de symboles
Qui l’observe avec des regards familiers.

Comme de longs échos qui de loin se confondent
Dans une ténébreuse et profonde unité,
Vaste comme une nuit et comme la clarté,
Les parfumes, les couleurs et les sons se répondent.

Il est des parfums frais comme de chairs d’enfants,
Doux comme les hautbois, verts comme les prairies,
– Et d`autres, corrompus, riches et triomphants,

Ayant l`expansion des choses infinies,
Comme l`ambre, le musc, le benjoin en l`encens,
Qui chantent les transports de l`esprit et des sens.

– C. Baudelaire, “Correspondances”
in Les Fleurs Du Mal, 1857

Correspondenties

De natuur is een tempel waarin levende pilaren
Soms een stem geven aan verwarde woorden;
De man beweegt hier door een bos aan symbolen
Die hem met vertrouwde ogen nakijken.

Als lange echo’s van veraf verstrengelend
In een diepe en duistere eenheid;
Immens als een nacht en als het klare,
Antwoorden parfums, klanken en kleuren.

Er zijn parfums fris als het vlees van kinderen,
Zacht als hobo’s, groen als velden,
– en anderen, corrupt, rijk en zegevierend,

De verlichting hebbend van oneindige dingen,
Zoals amber, muskus, benzoë en wierook,
Die de extase bezingen van de ziel en zinnen.

-C. Baudelaire, “Correspondances”,
vertaald door Freek Duinhof

%d bloggers liken dit: